.

HASTA BİLGİLENDİRME

ANA SAYFA

ÇOCUKLARDA ARI ALERJİSİ

ve YAPILMASI GEREKENLER

 

.

Yrd.Doç.Dr. Yakup Canıtez Uludağ Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Alerji Bilim Dalı, BURSA

.

 

İnsanların çoğu böceklerden çekinir ve korkarlar, ancak insanları sokan veya ısıran birçok böcek olmasına rağmen, genelde sadece arılar ciddi alerjik reaksiyonlara neden olabilmektedir.

At sinekleri, sivrisinekler, bazı karıncalar gibi böceklerin ısırması sonrasında bazen böcek tükürüğüne karşı aşırı duyarlılık reaksiyonuna bağlı geniş, kaşıntılı şişlikler gelişebilir.

Ama bu böceklere bağlı alerjik reaksiyonlar nadir olarak ciddi boyutlara ulaşabilir.

Arı alerjisi klasik alerjik hastalıklardan biridir. Arı zehirleri (venom) çeşitli alerjenleri içerirler. Arı sokmaları sonrası gelişen ciddi alerjik reaksiyonlar (anafilaksi), yaşamı tehdit edebilen sonuçlara ve ölüme yol açabilmesi nedeniyle ciddi bir sağlık problemi olarak ele alınmaktadır.

M.Ö. 26. yüzyılda Mısır kralı Menes’in bir yabani arı tarafından başparmağından sokulması sonucu ölümü, hiyerogliflerde kayıtlara geçmiş olan ve arı alerjisi sonucu tarihte bilinen ilk ölüm olayıdır.

 

Arı sokmaları sonucu gelişen ciddi alerjik reaksiyonlara (anafilaksi) bağlı ölüm olgularının sayıları ülkelere ve yıllara göre değişmekle birlikte, çeşitli ülkelerde 1 yılda ve bir milyon nüfus başına bildirilen ölüm olgusu sayılarının 0,09-0,45 arasında olduğu bildirilmektedir. Ancak arı sokmalarına bağlı ciddi alerjik reaksiyonlar (anafilaksi) sonucu görülen ölümlerin tanımlanmasında bazı zorluklar, yanlış ve eksik tanımlamalar bulunması nedeniyle gerçek ölüm oranlarının bildirilen rakamlardan daha yüksek olabileceği düşünülmekte; özellikle ani ve açıklanamayan ölüm olgularının bir kısmının arı alerjisine bağlı olabileceği belirtilmektedir.

Arılar, Insecta (böcekler) sınıfının Hymenoptera (zarkanatlılar) takımı içinde yer alan sokan böceklerdendir. Hymenoptera takımı içinde; bal arıları (Apidae), yaban arıları (Vespidae) ve karıncalar (Formicidae) familyaları yer alır.

Ayrıca Amerika Birleşik Devletleri (ABD) ve Avrupa ülkeleri arasında yaban arılarından Vespula, Vespa ve Polistes türleri arılar için kullanılan isimlerde farklılıklar görülmektedir. Arılar dünya üzerinde geniş bir coğrafyada ve değişik iklim kuşakları içinde yaygın olarak yaşamaktadırlar ve değişik arı türlerinin coğrafik dağılımları ve karakter özellikleri farklıdır.

Avrupa ülkelerinde arı alerjisinin en sıklıkla bal arısı (Apis mellifera-honey bee, yaban arılarından Vespula (V.germanica, V.vulgaris) (yaban arısı-eşek arısı) ve Akdeniz ülkelerinde ek olarak Polistes (P.gallicus, P.dominulus) (sarıca arı) türü arıların sokmaları sonucu görüldüğü bildirilmektedir.

Nadir olarak da diğer Vespula türleri (Dolichovespula spp., Vespa crabro, Bombus (bumble bee) türü arıların sokmaları sonucu görülmektedir.

 

ARI SOKMASINA BAĞLI REAKSİYONLAR NELERDİR ?

 

1. Erken reaksiyonlar:

Arı soktuktan sonra ilk 4 saatte görülür:

• Normal (küçük lokal veya lokal) reaksiyon
• Geniş lokal reaksiyon
• Ciddi alerjik reaksiyon (anafilaksi)
• Toksik reaksiyon

2. Geç reaksiyonlar (çok daha nadir görülür):

4 saaten daha geç görülür

• Serum hastalığı
• Guillain-Barre sendromu (Bacaklardan başlayan ve gövdeye yayılan kas güçsüzlüğü)
• Glomerulonefrit (Böbreğin mikrobik olmayan iltihabı)
• Myokardit (Kalp kasının mikrobik olmayan iltihabı)

 

ERKEN REAKSİYONLAR 3 gruba ayrılır;

1. Normal (küçük lokal veya lokal) reaksiyon;

Arı sokmaları sonrası en sık görülen reaksiyonlardır (% 96 - 98). Arı sokmasını takiben derinin sokulan bölgesinde ağrı, eritem ve şişlik ile karakterize bir reaksiyondur. Birkaç cm çapında şişlik bulunabilir, bazen kaşıntı olabilir.

Tedavi:

Lokal reaksiyon genellikle birkaç saat içinde geriler, soğuk kompres ve gerekirse ağrı kesici bazı ilaçlar dışında tedavi gerektirmez.

 

2. Geniş Lokal Reaksiyon;
Arı sokmaları sonrası ikinci en sık görülen reaksiyonlardır (% 0,9-3). Arının soktuğu bölgede 8 cm veya daha büyük boyutta şişlik ve kızarıklık ile karakterizedir. Genellikle 24-48 saat sonra şişlik ve kızarıklık en yüksek düzeye ulaşır, düzelmesi 1 hafta 10 güne kadar uzayabilir. Bazen bütün bir kol veya bacağı tutabilir, reaksiyon ağır ise bitkinlik ve bulantı ile birlikte olabilir. Bireyin boğazından sokulması durumunda üst solunum yolunda tıkanma tehlikesi ve tıbbi tedavi gerekli olabilir.

Tedavi:

Soğuk kompres, ağrı kesici ilaçlar, oral antihistaminik, kısa süreli kortikosteroid verilebilir. Hekime başvurulması önerilir. Geniş lokal reaksiyon görülen olguların %5-10’unda daha sonraki arı sokmalarında ciddi alerjik reaksiyon (anafilaksi) gelişme riskinin bulunduğu bildirilmektedir.

3. Ciddi alerjik reaksiyon (anafilaksi);

Arı sokmaları sonrası % 0,45 - 1 oranlarında ortaya çıkabilir. Hayatı tehdit eden sonuçlar oluşturabilir. Arı sokmaları sonrası gelişen ciddi alerjik reaksiyonlar (anafilaksi) için alerjik bünyenin (atopik yapı) rolü çok açık değildir. Bireyde alerjik başka bir hastalık varlığı olmadan da anafilaksi görülebilir.

Arı sokmasına bağlı gelişen anafilaksinin bulguları, ağırlığı değişkendir. Genellikle arı tarafından sokulmayı takiben 1-30 dk, bazen ise 1 saat içinde bulgular başlar, nadiren 72 saat içinde başlayabilir. Arının soktuğu alanla ilişkisiz olarak vücutta yaygın bulgular görülür.

 

TOKSİK REAKSİYON NEDİR ?
Bu reaksİyonlardan ve alerjik hastalıktan farklı olarak aynı anda çok sayıda (50-100) arı sokmasına bağlı olarak gelişir. Arı zehirinde bulunan vazoaktif ve enzimatik maddelerin oluşturduğu alerjik olmayan reaksiyonlardır. Ciddi alerjik reaksiyon (anafilaksi) ile benzer bulguları gösterebilir.Toksik reaksiyon sonrası duyarlılanma gelişebilir ve arı alerjenler ile yapılan deri testleri pozitif ise sonraki arı sokmalarında ciddi alerjik reaksiyonlar (anafilaksi) görülebilir.

 

Ciddi alerjik reaksiyon  (ANAFİLAKSİ)

Ciddi alerjik reaksiyonlar (anafilaksi); hafif ve ağır olarak 2’ye ayrılabilir.

Hafif anafilaksi reaksiyonları; daha sık görülür ve genellikle deride yaygın kaşınma, yaygın kızarma, ürtiker (kurdeşen) veya anjiyoödem (yaygın şişlik) şeklinde ortaya çıkar.

Ağır anafilaksi reaksiyonları; hafif reaksiyonda görülebilen bulgulara ek olarak özellikle solunum, kalp ve dolaşım sistemini tutan bulgularla birliktedir. Üst solunum yolunda (boğaz veya yutak kısmındaki) ödeme bağlı nefes alma güçlüğü, akciğerdeki havayolları tutulumuna bağlı nefes darlığı ve hışıltı, bulantı, kusma, karın ağrısı, idrar kaçırma, bilinç kaybı, kalp ve dolaşım sistemi tutulumu sonucu tansiyon düşmesi, kalp atımlarında hızlanma, çarpıntı veya ritim bozukluğu sonucu şok veya ölüm görülebilir.

Ciddi alerjik reaksiyonlarda (anafilaksi) ölüm riski reaksiyonun başlangıcıyla tıbbi tedavinin uygulanması arasındaki süre uzadıkça artabilmektedir. Bu nedenle erken tedavi önemlidir.

Daha önce arı sokmasına karşı ciddi alerjik reaksiyon (anafilaksi) gelişmiş olan bir bireyde bir sonraki sokmada ciddi bir alerjik reaksiyon gelişme riskinin tahmini zordur.

Çeşitli araştırma sonuçları ciddi alerjik reaksiyon riskinin yaklaşık olarak, daha önce geniş lokal reaksiyon gelişenlerde %5-10, daha önce eşekarısı sokmasına karşı ciddi alerjik reaksiyon gelişmiş olanlarda %25 ve daha önce arı sokmasına karşı ciddi alerjik reaksiyon gelişmiş olanlarda %50 oranında olabileceğini göstermektedir.

Görülen reaksiyonun şiddeti arttıkça, bir sonraki sokmada daha şiddetli reaksiyon gelişme riski olduğu kabul gören bir görüştür.

Tedavi:

i. Eğer Anafilaksi tablosu var ise;

Epinefrin (adrenalin), antihistaminler, kortikosteroidler hekim tarafından uygun dozlarda uygulanır.

Hipotansiyon ve şok tablosu var ise damar yolu açılarak sıvı, oksijen, dolaşımı ve tansiyonu düzeltecek ilaçlar uygulanır. Bronş spazmı var ise inhale beta2 agonist ilaçlar kullanılır.
Ayrıca arı zehir kesesi deride kalmış ise sıkmadan dikkatle çıkarılmalıdır.

ii. Bireyde daha önce ciddi alerjik reaksiyon (anafilaksi) öyküsü var ise;

acil epinefrin kitleri (otomatik adrenalin enjektörleri) anafilaksi durumunda tıbbi yardım alana dek geçecek zaman içinde ilk tedavi amacıyla yanlarında bulundurulmalıdır (EpiPen 0.3mg, EpiPen Jr 0.15 mg, Fastjekt 0.3 mg gibi).

iii. Duyarsızlaştırma (aşı -immünoterapi);

Hayatı tehdit eden ciddi alerjik reaksiyonlarda (anafilaksi) varlığında, arı alerjenleri ile deri testleri pozitif bulunan çocuk ve yetişkinlerde arı alerjisine karşı duyarsızlaştırma (alerji aşısı-immünoterapi) tedavisi etkili bir tedavi yöntemidir.

Duyarsızlaştırma tedavisi (alerji aşısı-immünoterapi), alerji uzmanları tarafından hastanın ayrıntılı olarak klinik değerlendirme ve laboratuar testleri ile değerlendirilmesi sonrasında başlanması gereken bir tedavidir. Doğru hasta ve alerjen seçimi ile uygulanması sonucu daha sonraki arı sokmalarında ciddi alerjik reaksiyon (anafilaksi) gelişme riskini % 95-99 oranlarında azaltabilen etkili bir tedavi yöntemidir.

 

ARI SOKMALARINDAN NASIL KORUNULABİLİR ?

Arı sokmalarına karşı alerjik reaksiyon öyküsü bulunan bireyler aşağıdaki önlemlere dikkat etmelidir.

Arı ile karşılaşmayı azaltacak önlemler:

1. Bahçe işleri ve çim biçme işlerinden kaçınılmalıdır. Bahçe işlerinde eldiven, uzun çorap, ayakkabı giyilmesi gereklidir.

2. Çimenlerde yalınayak yürünmemelidir.

3. Çalılıklar, hendekler, balkonlar, terk edilmiş evler ve eski tavan aralarında çalışmaktan kaçınılmalıdır.

4. Arı kovanlarından ve çiçek topluluklarından uzak durun. Bu yerlerde genellikle çokça balarısı bulunur. Ev çevresindeki arı yuva ve kovanlarının kaldırılması gereklidir.

5. Parlak, açık renkli, çiçekli giysilerden kaçınılması gerekir. Beyaz, yeşil ve kahverengi renkler arıları daha az çeker.

6. Açıkta çöp, gıda, şekerli gıda ve içeceklerin bulundurulmaması gerekir. Çok sulu meyveler, çöp kutuları ve çöp yığınları eşekarılarını çeker.

7. Piknik yaparken dikkatli olunmalıdır. Tatlılar ve pastalar, salam, sosis gibi soğuk etler, bira ve diğer besinler eşekarılarını çeker. Açıkta meşrubat bırakılması halinde eşekarıları bunların içine girebilir.

8. Parfümler, kokulu deodorantlar, losyonları, saç kremleri ve güneş kremleri kullanımı arıları çeker.

9. Sıcak havada zorlu fiziksel aktivitelerden kaçınılmalıdır. Terlemek balarıları ve eşekarılarını çekebilir.

10. Bir arı yaklaşırken ani hareketlerden kaçınılmalıdır. Sakin olunmalıdır, çünkü çoğu arı kendiliğinden sokmaz ve rahatsız edilmedikçe bir süre sonra uzaklaşır. Eğer üzerinize bir eşekarısı konarsa elinizi yavaşça yaklaştırarak ona bir fiske vurun. Asla onun üzerine vurmayın. Onu öldüremeyip sizi sokmasına neden olabilirsiniz.

11. Bir balarısını veya eşek arısını asla yuvasının yakınında öldürmemelidir. Arılar kendilerini tehlikede hissedince diğer arıları oraya çekip sokmaya teşvik eden uçucu maddeler salgılar.

ARI SOKARSA NE YAPILMALIDIR ?

1. Genel Kural:

- Önce sakin olunmalıdır.

- Arının iğnesi deride kalmışsa çabukça çıkarılması iyi olur. Zehir kesesine bastırılmadan çıkarılmalıdır. Aksi takdirde kesede kalmış olan zehir de vücuda girer. İğneyi çıkarmak için ince bir penset veya benzeri bir cisim kullanılmalı veya tırnakla deriye paralel olarak çekilmelidir.

- Sokma yerine buzlu kompres uygulanmalıdır.

 

2. Daha önce ciddi alerjik reaksiyon (anafilaksi) geçirme öyküsü bulunan bireyler için:

- En yakın sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır.

- Sokma yeri kol veya bacaklarda ise sokulan yerin üst kısmına mümkün ise turnike uygulanmalıdır.

- Sağlık kuruluşuna başvuruda geç kalma olasılığı var ise bir antihistaminik ilaç alınmalıdır, kısmen fayda sağlayabilir.

- Böcek sokmasına karşı gelişen ciddi alerjik reaksiyon (anafilaksi) öyküsü bulunan kişiler yanlarında acil epinefrin kitleri (otomatik adrenalin enjektörleri) bulundurmalıdırlar.

 

 

SONUÇ

Arı sokmaları sık karşılaşılan bir durumdur. Arı sokmaları sonucu gelişebilecek reaksiyonlar yukarıda kısaca özetlenmiştir. Reaksiyonların çok büyük bir çoğunluğunu normal (küçük lokal veya lokal) reaksiyon ve geniş lokal reaksiyonlar oluşturur. Geniş lokal reaksiyonların tedavisi ve takibi için hekime başvurmak yerinde olacaktır. Ancak esas önemli nokta; arı sokmaları sonrası gelişebilecek ciddi alerjik reaksiyon (anafilaksi) hayatı tehdit eden sonuçlar oluşturabilir. Bu nedenlerle ciddi alerjik reaksiyon (anafilaksi) gelişen olgular acil olarak bir sağlık kuruluşuna başvurmalıdır. İlk tedavi sonrası bir alerji uzmanı tarafından yapılacak ileri değerlendirme sonrası arı alerjisine karşı duyarsızlaştırma tedavisi (alerji aşısı-immünoterapi) gerekli görülürse bu çok faydalı olabilecektir. Ayrıca bu hastalara kendileri ve yakınları tarafından ilk yardım olarak neler yapılması gerektiği (acil epinefrin kitleri kullanımı gibi) iyi öğretilmelidir. Yine bu bireylerin sonraki arı sokmalarından nasıl korunmaları gerektiği konusu önemle vurgulanmalıdır.